मुंबई: महाराष्ट्र शासनाने २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाला ‘राज्य महोत्सव’ म्हणून अधिकृत घोषणा केल्यापासून या उत्सवाचा उत्साह आणि व्याप्ती अधिकच वाढली आहे. गणेशमूर्ती ही केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक नसून ती आपल्या समृद्ध कला, परंपरा आणि सर्जनशीलतेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. आजच्या काळात पर्यावरण संवर्धनाची नितांत गरज लक्षात घेता, नागरिकांना पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचे महत्त्व समजून सांगण्यासाठी आणि स्वतःच्या हाताने शाडूची मूर्ती बनवण्याचा आनंद देण्यासाठी विशेष कार्यशाळांचे आयोजन केले जात आहे. सांस्कृतिक कार्य विभागांतर्गत पु.ल. देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमीच्या वतीने येत्या २३ ऑगस्ट २०२६ रोजी मुंबईसह नागपूर, कोल्हापूर आणि लातूर या जिल्ह्यांमध्ये पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती कार्यशाळा पार पडणार आहेत.

       यापूर्वी ६ ऑगस्ट रोजी नाशिक येथे आयोजित करण्यात आलेल्या कार्यशाळेला नागरिकांचा उत्स्फूर्त आणि उदंड प्रतिसाद लाभला होता. त्याला मिळालेल्या यशानंतर आता मुंबईतील प्रभादेवी येथील पु.ल. देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमीच्या प्रदर्शन हॉलमध्ये (पहिला मजला) २३ ऑगस्ट रोजी ही कार्यशाळा होणार आहे. आजच्या डिजिटल आणि स्क्रीनच्या युगात सतत मोबाईल मध्ये व्यस्त राहणाऱ्या हातांना थेट मातीचा स्पर्श व्हावा आणि प्रत्येकाला आपल्या लाडक्या बाप्पाची मूर्ती स्वतःच्या हातांनी साकारण्याचे समाधान मिळावे, हा या उपक्रमा मागील मुख्य उद्देश आहे. या कार्यशाळेमुळे विशेषतः तरुण पिढीमध्ये पर्यावरण पूरक गणेशोत्सवा बाबत मोठी जनजागृती निर्माण होणार आहे.

      या कार्यशाळेत सहभागी होण्यासाठी आगाऊ नोंदणी करणे बंधनकारक असून जागा अतिशय मर्यादित आहेत. सहभागासाठी ३०० रुपये प्रवेश शुल्क निश्चित करण्यात आले असून, यामध्ये सर्व सहभागींना मूर्ती बनवण्यासाठी लागणारी शाडूची माती आणि आवश्यक साहित्य आयोजकांकडून दिले जाणार आहे. तसेच कार्यşळा संपल्यानंतर सर्व सहभागींना सहभागाचे प्रमाणपत्रही प्रदान केले जाईल. दरम्यान, यावर्षी राज्य महोत्सवांतर्गत होणाऱ्या ‘उत्कृष्ट सार्वजनिक गणेशोत्सव स्पर्धेचा’ विस्तार थेट देशपातळीवर आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय राज्य शासनाने घेतला आहे. त्यामुळे महाराष्ट्र, देश आणि जगभरात विविध विधायक उपक्रमांद्वारे गणेशोत्सव साजरा करणाऱ्या सार्वजनिक मंडळांना या स्पर्धेत सहभागी होण्याची संधी मिळणार असून, त्यांच्या उपक्रमांची दखल घेऊन त्यांना भरघोस बक्षीसांच्या स्वरूपात प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.

      पर्यावरणस्नेही गणेशोत्सव साजरा करत आपल्या कलागुणांना योग्य वाव देण्यासाठी नागरिकांनी आणि कलाप्रेमींनी या कार्यशाळेत मोठ्या संख्येने सहभागी व्हावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे. या कार्यशाळेत नाव नोंदणी करण्यासाठी ८७७९५८४२२४ या क्रमांकावर संपर्क साधावा, असे आवाहन पु.ल. देशपांडे कला अकादमी, मुंबई यांचेकडून करण्यात आले आहे.

मुंबई: महाराष्ट्राचा लाडका आणि सांस्कृतिक अस्मितेचा सोहळा असलेल्या गणेशोत्सवाला राज्य महोत्सवाचा दर्जा देण्यात आला असून, आता या उत्सवाचे वैश्विक आणि अद्वितीय मूल्य जगासमोर आणण्यासाठी शासना कडून व्यापक नियोजन केले जात आहे. पौराणिक, ऐतिहासिक आणि सामाजिक चळवळींची १०० वर्षांहून अधिक गौरवशाली परंपरा असलेल्या या उत्सवाची अभ्यासपूर्ण आणि पद्धतशीर मांडणी करून तो ‘युनेस्को’च्या (UNESCO) जागतिक यादीत नेण्याच्या दृष्टीने पावले उचलली जात आहेत, अशी महत्त्वाची घोषणा सांस्कृतिक कार्य मंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी केली आहे.

        पु.ल. देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमी येथे गणेशोत्सवाच्या तयारी बाबत आयोजित दोन वेगवेगळ्या उच्चस्तरीय बैठकांमध्ये ते बोलत होते. पहिल्या बैठकीत सांस्कृतिक कार्य विभाग, सर्व जिल्ह्यांचे जिल्हाधिकारी, पोलीस व वाहतूक अधिकारी उपस्थित होते, तर दुसऱ्या बैठकीत गणेशोत्सव महासंघ, समन्वय समिती, मूर्तिकार संघटना यांच्यासह महानगरपालिका, रेल्वे, एसटी महामंडळ आणि पोलीस प्रशासनाचे प्रतिनिधी सहभागी झाले होते. गतवर्षी पर्यंत शासन केवळ परवानग्या देणारी यंत्रणा होती, मात्र आता राज्य महोत्सवाचा दर्जा मिळाल्यामुळे शासन स्वतः या उत्सवाचा मुख्य आयोजक म्हणून काम करत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

जागतिक स्तरावर डेटा संकलन व ऑनलाईन दर्शन

जगभरात मोठ्या प्रमाणावर साजरा होणाऱ्या गणेशोत्सवाच्या उपक्रमांचा शास्त्रोक्त पद्धतीने डेटा (माहिती) संकलित करून तो जगासमोर मांडण्याची गरज मंत्री शेलार यांनी व्यक्त केली. सार्वजनिक मंडळां सोबतच महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये वर्षानुवर्षे अत्यंत नाविन्यपूर्ण आणि समाजोपयोगी उपक्रमांसह साजरा होणारा घरगुती गणेशोत्सव आणि अशा घराण्यांची माहिती इंटरनेटच्या माध्यमातून जगभर पोहोचवली जाणार आहे. तसेच, राज्यातील जास्तीत जास्त गणेशोत्सव मंडळे आणि प्रसिद्ध गणेश मंदिरांना ऑनलाईन दर्शन सुविधेमध्ये सामावून घेण्यासाठी तातडीने नियोजन करण्याचे निर्देश त्यांनी दिले. शासन, गणेश मंडळे, समन्वय समिती आणि मूर्तिकार संघटना यांच्यात उत्तम समन्वय राहावा, यासाठी सांस्कृतिक कार्य विभागाच्या पुढाकाराने एका विशेष समन्वय समितीची स्थापना केली जाणार आहे.

मूर्तिकारांसाठी ‘वेलिंग-खातू’ पुरस्कार जाहीर

गणेशोत्सवात उत्कृष्ट मूर्तिकाम करणाऱ्या कलाकारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी राज्य शासनाकडून एक मोठा निर्णय घेण्यात आला आहे. ज्याप्रमाणे उत्कृष्ट गणेशोत्सव मंडळांना पुरस्कार दिले जातात, त्याच धर्तीवर प्रसिद्ध मूर्तिकार दीनानाथ वेलिंग आणि विजय खातू यांच्या स्मरणार्थ ‘वेलिंग-खातू पुरस्कार’ मूर्तिकारांना प्रदान करण्यात येणार आहे, अशी घोषणा यावेळी करण्यात आली.

प्रवासी आणि वाहतूक सुविधांबाबत महत्त्वाच्या सूचना

मुंबईसह राज्यभरात गणेशोत्सवात येणाऱ्या नागरिकांच्या सोयीसाठी आणि सुरक्षेसाठी प्रशासनाला खालीलप्रमाणे निर्देश देण्यात आले आहेत:

• बेस्टची विशेष सेवा: प्रसिद्ध गणेशोत्सव मंडळांच्या बाप्पांच्या दर्शनासाठी जाणाऱ्या भाविकांसाठी एकाच तिकिटात बस प्रवास करता येईल, अशी विशेष बस सेवा बेस्टने सुरू करावी.
• रेल्वे सेवा: रात्री उशिरापर्यंत लोकल फेऱ्या सुरू ठेवण्याबाबत आणि कोकणात जाणाऱ्या चाकरमान्यांच्या धर्तीवर मुंबई लोकलच्या विशेष फेऱ्या सुरू करण्याबाबत रेल्वे प्रशासनासोबत चर्चा करण्यात यावी.
• एसटी महामंडळाच्या दरांचा फेरविचार: कोकणात ग्रुप बुकिंग करून जाणाऱ्या एसटी गाड्यांचे परतीचे प्रवासी नसल्यास रिक्त येणाऱ्या गाड्यांवर आकारण्यात आलेली ३० टक्के भाडेवाढ एसटी महामंडळाने फेरविचार करून मागे घ्यावी.
• पायाभूत सुविधा: मुंबईत विसर्जनाच्या धर्तीवर आगमन मिरवणूक मार्गावरील खड्डे बुजवणे, रस्त्यांची दुरुस्ती, विसर्जन मार्गावर अतिरिक्त प्रकाशयोजना (लाईटिंग) आणि समुद्र किनाऱ्यावर भाविकांना ‘जेलीफिश’चा त्रास होऊ नये, यासाठी महापालिका व पोलिसांनी तातडीने उपाय योजना कराव्यात.

उत्सवाच्या काळात सर्व मंडळांनी नियमांचे पालन करून अत्यंत शांततेत आणि उत्साहात हा सण जावा, असे आवाहन करतानाच आपली उज्ज्वल परंपरा आता जागतिक पातळीवर पोहोचवण्यासाठी सर्वांचे सहकार्य अत्यंत महत्त्वाचे असल्याचे मंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी शेवटी सांगितले.

मुंबई: महाराष्ट्राचा लाडका आणि सांस्कृतिक अस्मितेचा सोहळा असलेला गणेशोत्सव यंदा अधिक व्यापक, पर्यावरण पूरक आणि जागतिक पातळीवर पोहोचविण्याच्या उद्देशाने ‘राज्य महोत्सव’ म्हणून साजरा केला जाणार आहे. या महोत्सवात राज्यातील सर्व मंत्रालयीन विभागांनी त्यांच्या अधिनस्त कार्यालये व महा मंडळांच्या माध्यमातून सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे स्पष्ट निर्देश सांस्कृतिक कार्यमंत्री ॲड. आशिष शेलार यांनी दिले आहेत. गावांपासून ते थेट जागतिक स्तरापर्यंत या उत्सवाचा विस्तार करतानाच, या ऐतिहासिक महोत्सवाला युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत स्थान मिळवून देण्यासाठी शासन स्तरावर विशेष नियोजन करण्यात आले आहे.

         या राज्य महोत्सवांतर्गत राज्यातील तब्बल ४८० उत्कृष्ट सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांना तालुका, जिल्हा आणि राज्य स्तरावर मिळून सुमारे दीड कोटी रुपयांची भरगोस पारितोषिके देऊन गौरविण्यात येणार आहे. याशिवाय, राज्यातील सर्व ३६ जिल्ह्यांसह देशातील इतर १० राज्ये आणि भारता बाहेरील एका देशातही विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाणार आहे. राजधानी नवी दिल्लीत सलग पाच दिवस, तर मुंबईत आठ दिवस सांस्कृतिक कार्यक्रमांची मोठी धूम पाहायला मिळणार आहे. भाविकांसाठी प्रमुख गणेश मंदिरे व सार्वजनिक उत्सवांचे ऑनलाइन दर्शन घडविणारे स्वतंत्र पोर्टल विकसित केले जात असून, घरगुती गणेशोत्सवाची छायाचित्रे सामायिक करण्यासाठी एक विशेष डिजिटल प्लॅटफॉर्म तयार करण्यात येत आहे.

पर्यावरणपूरक उत्सव आणि महिला बचत गटांना प्रोत्साहन

यंदाच्या गणेशोत्सवात पर्यावरण पूरक उपक्रमांवर भर दिला जाणार असून, शाडू मातीच्या मूर्तींचा वापर, बीज गणपती, निर्माल्य संकलन व पुनर्वापर, प्लास्टिक मुक्त उत्सव आणि सौर ऊर्जेवर चालणारे मंडप उभारण्या बाबत राज्यभर जनजगृती मोहीम राबवली जाईल. तसेच, स्थानिक शेतकरी, महिला बचत गट आणि सहकारी संस्थांना मोदक, प्रसाद साहित्य व सेंद्रिय कृषी उत्पादनांच्या विक्रीसाठी हक्काचे व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले जाणार आहे. युवकांसाठी शाडूच्या मूर्ती, मखर आणि डिजिटल डिझाइनवर आधारित उद्योजकता प्रशिक्षण कार्यशाळा आयोजित केल्या जाणार असून, शाळा व महाविद्यालयां मध्येही पर्यावरण आणि विज्ञानावर आधारित विविध स्पर्धांचे आयोजन करण्यात येईल.

आरोग्य, सुरक्षा आणि सर्वसमावेशकतेला प्राधान्य

उत्सवा दरम्यान भाविकांची सुरक्षितता आणि आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी गर्दीच्या ठिकाणी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरे, रक्तदान शिबिरे आणि हृदय विकाराच्या प्रसंगी उपयोगी पडणाऱ्या सीपीआर (CPR) प्रशिक्षणाला प्राधान्य दिले जाणार आहे. तसेच, दिव्यांग भाविकांसाठी रॅम्प, व्हीलचेअर, सांकेतिक भाषेतील आरती आणि सुलभ प्रवेशाची विशेष व्यवस्था करण्याचे निर्देश प्रशासनाला देण्यात आले आहेत.

     सर्व जिल्ह्यांच्या जिल्हाधिकाऱ्यांनी उत्कृष्ट गणेशोत्सव मंडळ स्पर्धेसाठी समित्या स्थापन करून प्रत्यक्ष पाहणी व गुणांकनाची प्रक्रिया पार पाडावी, तसेच गृह आणि सार्वजनिक बांधकाम विभागाने सुरक्षितता, वाहतूक व्यवस्था आणि विसर्जन मार्गांचे चोख नियोजन करावे, असे सांगत हा गणेशोत्सव ऐतिहासिक आणि संस्मरणीय होईल, असा विश्वास सांस्कृतिक कार्यमंत्र्यांनी व्यक्त केला आहे.