सातारा: पाऊस पडतो, पाणी वाहून जाते आणि काही काळाने त्याच पाण्यासाठी तीव्र टंचाई निर्माण होते, ही विसंगती दूर करण्यासाठी आज जलसंधारण ही केवळ विकासाची एक योजना राहिलेली नसून ती भविष्यातील जलसुरक्षेची अत्यंत महत्त्वाची गरज बनली आहे. बदलते हवामान, पावसाचे अनिश्चित स्वरूप आणि भूजलपातळीवर वाढणारा ताण या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातील विविध भौगोलिक वैशिष्ट्यांनी नटलेल्या सातारा जिल्ह्यात राबवली जाणारी जलसंधारणाची चळवळ संपूर्ण राज्यासाठी एक आदर्श ठरत आहे. 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' या मंत्राला आधुनिक तंत्रज्ञान आणि लोक सहभागाची जोड देत साताऱ्याने जलस्वयंपूर्णतेच्या दिशेने एक भक्कम पाऊल टाकले आहे.

         सातारा जिल्ह्याचे जल वैशिष्ट्य समजून घेतल्याशिवाय येथील जलसंधारणाचे महत्त्व पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही. सुमारे १०,४८४ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळाचा हा जिल्हा कृष्णा आणि भीमा नदीच्या खोऱ्यांत वसलेला आहे. पश्चिमेला सह्याद्रीच्या उंच पर्वतरांगा, मध्यभागी डोंगर-पठारे आणि कृष्णा खोरे, तर पूर्वेकडे तुलनेने कोरडे व दुष्काळी पठारी क्षेत्र अशी येथील भौगोलिक रचना आहे.

         या भौगोलिक विविधतेमुळे जिल्ह्यात पावसाचे वितरण अत्यंत विषम स्वरूपाचे आहे. महाबळेश्वर परिसरात वार्षिक पर्जन्यमान ६००० मिलिमीटरपेक्षाही अधिक असते, तर माण तालुक्यात ते अवघे ५०० मिलि मीटरपर्यंत खाली येते. म्हणजेच एकाच जिल्ह्यात अतिवृष्टीचा प्रदेश आणि दुसरीकडे पावसाअभावी पाण्याचे दुर्भिक्ष असलेला प्रदेश, अशी दोन टोकाची परिस्थिती पाहायला मिळते. यावर मात करण्यासाठी पश्चिमेकडील डोंगराळ भागातील वाहून जाणारे पाणी स्थानिक पातळीवर अडवणे आणि पूर्वेकडील कमी पर्जन्यमानाच्या भागात प्रत्येक थेंबाचे काटेकोर नियोजन करणे, ही जिल्ह्याच्या जल व्यवस्थापनाची मुख्य दिशा ठरली आहे.

गाळमुक्त धरण आणि जलयुक्त शिवार २.० चा प्रभावी पॅटर्न

         सातारा जिल्ह्यात जलसंधारणाला गती देण्यासाठी अनेक नाविन्यपूर्ण उपक्रम हाती घेण्यात आले आहेत. यामध्ये ‘गाळमुक्त धरण–गाळयुक्त शिवार’ हा उपक्रम अत्यंत यशस्वी ठरला आहे. जलाशयांमध्ये वर्षानुवर्षे साचणाऱ्या गाळामुळे पाण्याची साठवण क्षमता रोडावते. हा गाळ उपसून शेतात टाकल्यामुळे एकाच वेळी दोन फायदे होतात—एकतर धरणांची जलधारण क्षमता वाढते आणि दुसरीकडे शेतजमिनीची सुपीकता सुधारते. जिल्ह्यातील विविध कामांच्या माध्यमातून लाखो घनमीटर गाळ यशस्वीपणे काढण्यात आला आहे, ज्यामुळे जलसाठे अधिक समृद्ध झाले आहेत.

           यासोबतच, गावपातळीवर जलसंधारणाला व्यापक स्वरूप देण्यासाठी ‘जलयुक्त शिवार अभियान २.०’ अंतर्गत विशेष आराखडे राबविण्यात येत आहेत. जिल्ह्यातील शेकडो गावांमध्ये शेकडो नवीन कामे पूर्ण करण्यात आली असून, विविध विभागांच्या योजनांच्या अभिसरणातून (Convergence) हजारो कोटी रुपयांची कामे मार्गी लावली जात आहेत. या एकात्मिक विकास पद्धतीमुळे केवळ पाणी साठवणे नव्हे, तर संपूर्ण पाणलोट क्षेत्राचा विकास साधला जात आहे.

तंत्रज्ञानाचा वापर आणि पारदर्शक यंत्रणा

          आधुनिक युगात जलसंधारणाच्या कामांमध्ये पारदर्शकता आणि अचूकता आणण्यासाठी प्रशासनाने तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर सुरू केला आहे. जलयुक्त शिवार अभियानांतर्गत जिओ पोर्टल आणि जिओ-टॅगिंग (Geo-Tagging) चा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे. यामुळे कागदावरील कामांच्या पलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष ग्राउंडवर कामाची स्थिती, प्रगती आणि गुणवत्ता कशी आहे, याचा रिअल-टाइम मागोवा घेणे प्रशासनाला सहज शक्य होत आहे. कृषी, मृद व जलसंधारण, वन विभाग, भूजल सर्वेक्षण, सामाजिक वनीकरण आणि मनरेगा यांसारख्या विविध यंत्रणांच्या एकत्रित समन्वयामुळे उपलब्ध निधीचा अधिकाधिक परिणामकारक वापर होत आहे.

जलसंधारण ही केवळ शासनाची नव्हे, जनतेची चळवळ

प्रशासन कितीही योजना आणू दे, परंतु जलसंधारणाची खरी ताकद ही नेहमीच लोकसहभागातून निर्माण होते. साताऱ्यातील जलस्रोतांचे जतन, पारंपरिक पाण्याचे मार्ग मोकळे करणे, शेततळ्यांची देखभाल आणि पाण्याचा अतिवापर टाळणे यात गावकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ‘माझे गाव—माझे पाणी’ या भावनेतून प्रत्येक नागरिकाने पाण्याचा एकएक थेंब जपण्याचा संकल्प केला, तरच येत्या काळात सातारा पूर्णपणे जलसुरक्षित होऊ शकेल.

          साताऱ्याची खरी समृद्धी केवळ हिरव्यागार डोंगरांमध्ये किंवा वाहणाऱ्या नद्यांमध्ये नसून, त्या प्रत्येक थेंबाला जपण्याच्या सामूहिक संस्कृतीत दडलेली आहे. पावसाचा प्रत्येक थेंब जमिनीवर पडताच तो वाहून जाण्यापूर्वी अडविणे आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर करणे, हीच साताऱ्याच्या शाश्वत विकासाची खरी नांदी ठरणार आहे.