५५ वर्ष जुन्या कायद्यात होणार ऐतिहासिक बदल; राष्ट्रगीताप्रमाणे 'वंदे मातरम्'लाही मिळणार कायदेशीर संरक्षण

नवी दिल्ली: भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात आणि देशप्रेमाच्या भावनेत अत्यंत महत्त्वाचे स्थान असलेल्या 'वंदे मातरम्' या राष्ट्रीय गीताला 'जन गण मन' या राष्ट्रगीताच्या बरोबरीने कायदेशीर संरक्षण मिळवून देण्यासाठी केंद्र सरकारने एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे. ५५ वर्षांपूर्वीच्या जुन्या 'राष्ट्रीय सन्मानाचा अपमान प्रतिबंधक कायद्यात' (Prevention of Insults to National Honour Act) महत्त्वपूर्ण दुरुस्ती करण्यासाठी 'राष्ट्रीय सन्मानाचा अपमान प्रतिबंधक (दुरुस्ती) विधेयक २०२६' संसदेच्या राजसभेत चर्चेसाठी आणि मंजुरीसाठी सादर करण्यात आले आहे. या नव्या प्रस्तावित विधेयकानुसार, आता राष्ट्रगीताप्रमाणेच 'वंदे मातरम्'च्या गायनात जाणीवपूर्वक अडथळा आणणे, रोखणे किंवा गायन सुरू असलेल्या ठिकाणी जाणूनबुजून गोंधळ घालणे हा एक गंभीर आणि दंडनीय गुन्हा ठरणार आहे. या गुन्ह्यासाठी दोषी व्यक्तीला तीन वर्षांपर्यंतचा कारावास, आर्थिक दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होण्याच्या कठोर तरतुदी करण्यात आल्या आहेत, ज्यामुळे राष्ट्रीय गीताचा अवमान करणाऱ्यांवर वचक बसणार आहे.

हे नवीन दुरुस्ती विधेयक आकाराने अत्यंत संक्षिप्त असून यामध्ये प्रामुख्याने दोन ठळक कलमांचा समावेश करण्यात आला आहे, ज्यातील पहिलं कलम विधेयकाचे नाव निश्चित करते तर दुसऱ्या कलमाद्वारे १९७१ च्या मूळ कायद्यातील कलम ३ पूर्णपणे बदलण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला आहे. सध्या अस्तित्वात असलेल्या १९७१ च्या कायद्यानुसार राष्ट्रीय ध्वज, भारतीय राज्यघटना आणि राष्ट्रगीताचा अपमान करणे किंवा 'जन गण मन'च्या गायनात अडथळा आणणे दंडनीय मानले जाते, मात्र आता या कलमात 'वंदे मातरम्'चा देखील स्पष्ट समावेश केला जाणार आहे, ज्यामुळे राष्ट्रीय गीत आणि राष्ट्रगीत या दोन्हीला समान कायदेशीर अधिष्ठान आणि संरक्षण प्राप्त होईल. २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेचे तत्कालीन अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रचलेल्या 'वंदे मातरम्' या गीताला भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील ऐतिहासिक योगदानामुळे 'जन गण मन' इतकाच समान दर्जा दिला जाईल, असे स्पष्ट केले होते, परंतु आतापर्यंत राष्ट्रीय गीताच्या अपमानासाठी कोणतीही स्वतंत्र कायदेशीर तरतूद अस्तित्वात नव्हती, जी या नव्या संशोधनामुळे दूर होणार आहे. सध्या हे विधेयक राज्यसभेत मांडले गेले असून संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची मंजुरी आणि राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीची संवैधानिक प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर त्याचे कायद्यात रूपांतर होईल. दरम्यान, वंदे मातरमचे सध्या केवळ पहिलेच कडवे अधिकृतपणे गायले जाते, ज्याप्रमाणे जन गण मनचेही पहिलेच कडवे गायले जाते, आणि या विधेयकानुसार सर्व कडवी बंधनकारक असणार का याविषयीचे अधिक स्पष्टीकरण गृहमंत्री संसदेत चर्चेदरम्यान देऊ शकतात, अशी शक्यता वर्तवली जात असून या नव्या विधेयकामुळे देशभरात राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.