नासाची ‘रोमन’ दुर्बीण अवकाशात; विश्वाच्या रहस्यांचा शोध घेणार

वॉशिंग्टन: खगोल शास्त्राच्या इतिहासात एका नव्या आणि अत्यंत रोमांचक पर्वाचा शुभारंभ करत अमेरिकेची अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ (NASA) ची अत्याधुनिक ‘नॅन्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’ (Nancy Grace Roman Space Telescope) अवकाशात यशस्वीरीत्या झेपावली आहे. ‘स्पेस एक्स’च्या फाल्कन प्रक्षेपकाच्या साहाय्याने फ्लोरिडा येथील केनेडी स्पेस सेंटर वरून ही दुर्बीण अंतराळाच्या दिशेने रवाना झाली. या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी मोहिमेच्या माध्यमातून विश्वातील कृष्ण पदार्थ (Dark Matter) आणि कृष्ण ऊर्जा (Dark Energy) यांच्या अज्ञानाचे थर उलगडण्या सोबतच बाह्य ग्रहमालेचा सखोल वेध घेतला जाणार आहे.

        भारतीय प्रमाण वेळेनुसार रविवारी सायंकाळी चार वाजून ५६ मिनिटांनी फाल्कन प्रक्षेपकाने यशस्वी उड्डाण केले. उड्डाणानंतर अवघ्या ३१ मिनिटांच्या आत रोमन दुर्बिणीला पृथ्वीभोवतीच्या अपेक्षित आणि सुरक्षित कक्षेत यशस्वीरीत्या प्रस्थापित करण्यात आले. आगामी महिनाभरात ही दुर्बीण पृथ्वीपासून तब्बल १५ लाख किलोमीटर अंतरावर असलेल्या आणि सूर्याच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या अशा ‘लॅग्रेंज पॉइंट २’ (L2) या निर्धारित ठिकाणी पोहोचवली जाईल. त्यानंतर सर्व यंत्रणांची तांत्रिक सज्जता तपासल्यानंतर २०२७ च्या सुरुवातीपासून हे अद्ययावत शोधकार्य अधिकृतपणे सुरू होईल.

        आधुनिक खगोलशास्त्रापुढील सर्वात कळीच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी या दुर्बिणीची रचना अत्यंत उच्च दर्जाची करण्यात आली आहे. या २.४ मीटर व्यासाच्या दुर्बिणीला ‘वाईड फिल्ड इन्स्ट्रुमेंट’ (WFI) आणि ‘कोरोनाग्राफ इन्स्ट्रुमेंट’ (CGI) ही दोन अत्यंत प्रगत उपकरणे जोडण्यात आली आहेत. यातील ३०० मेगापिक्सल क्षमतेच्या ‘डब्ल्यूएफआय’ उपकरणाद्वारे संपूर्ण आकाशाचे अतिशय विस्तीर्ण आणि वेगवान चित्रण केले जाईल, तर ‘सीजीआय’ उपकरणाच्या मदतीने बाह्य ताऱ्यांभोवती प्रदक्षिणा घालणाऱ्या ग्रहांचा अचूक वेध घेतला जाईल. विशेष कौतुकाची बाब म्हणजे, या दुर्बिणीचा व्यास नासाच्या प्रसिद्ध ‘हबल’ दुर्बिणीएवढाच असला, तरी तिची आकाश सर्वेक्षण करण्याची क्षमता ‘हबल’पेक्षा तब्बल एक हजार पटीने अधिक वेगवान असणार आहे.

         ही दुर्बीण दररोज तब्बल १.४ टेराबाइट इतका प्रचंड डेटा पृथ्वीवर पाठवणार आहे, जो नासाच्या आजवरच्या सर्व खगोलकीय मोहिमां मधील सर्वाधिक डेटा दर ठरला आहे. एवढ्या महाकाय माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग तंत्रज्ञान तसेच विज्ञानप्रेमी नागरिकांचीही मदत घेतली जाणार आहे. या प्रकल्पाचे व्यवस्थापन नासाच्या गोडार्ड स्पेस फ्लाइट सेंटरकडून केले जात असून, या महामोहिमेत युरोपियन स्पेस एजन्सी (ESA), जपानची जॅक्सा (JAXA), फ्रान्सची सीएनईएस आणि जर्मनीतील मॅक्स प्लँक इन्स्टिट्यूट फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी या जागतिक संस्थांचे मोलाचे योगदान लाभले आहे. या दुर्बिणीच्या माध्यमातून ब्रह्मांडात लपलेली अनेक अज्ञाताची कोडी उलगडण्यास मोठी मदत होणार आहे.