देशात प्लास्टिकच्या नोटांचा ट्रायल सुरू; ₹१० आणि ₹२० च्या नोटांसाठी RBI कडून ग्लोबल टेंडर जारी!

नवी दिल्ली:

भारतीय चलनामध्ये लवकरच एक ऐतिहासिक आणि क्रांतिकारी बदल पाहायला मिळणार आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) देशात पहिल्यांदाच प्लास्टिक म्हणजेच पॉलीमरपासून बनवलेल्या नोटांचा पायलट प्रोजेक्ट सुरू करण्याच्या तयारीत आहे. मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, भारतीय चलनाची नवी पिढी (न्यू जनरेशन इकॉनॉमी) बाजारात आणण्याच्या आरबीआयच्या धोरणातील हे एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. या प्रकल्पांतर्गत सुरुवातीच्या टप्प्यात केवळ ₹१० आणि ₹२० मूल्याच्या छोट्या नोटांवर या प्लास्टिक तंत्रज्ञानाची चाचणी घेतली जाणार आहे. या प्रायोगिक तत्त्वावरील चाचणीचे निष्कर्ष आणि बाजारातील अनुभव जसे येतील, त्या आधारावर आरबीआय पुढील निर्णय घेणार असून, हा प्रयोग यशस्वी ठरल्यास वर्ष २०२७ पर्यंत देशात पूर्ण क्षमतेने या प्लास्टिक नोटांचा फुल-स्केल लॉन्च केला जाण्याची शक्यता आहे.

या महत्त्वपूर्ण प्रकल्पासाठी आरबीआयच्या नोट-प्रिंटिंग युनिटने जागतिक स्तरावर 'एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट' (EOI) म्हणजेच एक ग्लोबल टेंडर प्रसिद्ध केले असून, यामुळे या प्रक्रियेला वेग आला आहे. हे टेंडर नोटांच्या छपाईसाठी लागणाऱ्या विशेष प्रकारच्या 'पॉलीमर सबस्ट्रेट शीट'च्या निर्मिती आणि पुरवठ्यासाठी मागवण्यात आले आहे. जगभरातील नामांकित उत्पादकांना अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्यांनी (अ‍ॅडव्हान्स सेफ्टी फीचर्स) सज्ज असलेल्या प्लास्टिक शीट्स पुरवण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले असून, या टेंडर अंतर्गत कंपन्यांना आपल्या बोली सादर करण्यासाठी १८ ऑगस्ट ही अंतिम मुदत देण्यात आली आहे. 'एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट'च्या माध्यमातून आरबीआय जागतिक कंपन्यांना त्यांची तांत्रिक क्षमता आणि किमतींचे प्रस्ताव मांडण्याचे निमंत्रण देते.

प्लास्टिक नोटा बाजारात येणार असल्या तरी सध्यातरी नागरिकांना घाबरण्याचे कारण नाही, कारण सध्या चलनात असलेल्या कागदी नोटा लगेच बंद होणार नाहीत. आरबीआयने स्पष्ट केले आहे की, नवीन प्लास्टिक चलन जुन्या कागदी नोटांची जागा घेणार नसून, हे दोन्ही प्रकार एकाच वेळी बाजारात समांतर पद्धतीने (को-एग्जिस्टेंस) वापरात राहतील. हा बदल अतिशय संथ आणि टप्प्याटप्प्याने केला जाईल, ज्यामुळे बाजारपेठेत कोणताही गोंधळ उडणार नाही. जोपर्यंत नवीन नोटा अर्थव्यवस्थेत पूर्णपणे रुळत नाहीत, तोपर्यंत सध्याच्या कागदी नोटांचे सर्कुलेशन नियमितपणे सुरूच राहील.

पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत या पॉलीमर म्हणजेच प्लास्टिकच्या नोटा अत्यंत टिकाऊ आणि दीर्घायुषी असतात. हे नोट पाणी, धूळ, चिखल किंवा घाणीमुळे खराब होत नाहीत आणि सहजासहजी फाटतही नाहीत. त्यामुळे बाजारात हाताळताना त्या दीर्घकाळ स्वच्छ आणि सुस्थितीत राहतात. या प्लास्टिक सबस्ट्रेट शीटचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे यामध्ये बनावट नोटा तयार करणाऱ्या जालसाजांना रोखण्यासाठी अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि प्रगत सुरक्षा फीचर्स जोडता येतात, ज्यामुळे नकली नोटा तयार करणे जवळपास अशक्य होईल आणि देशाची आर्थिक सुरक्षा यंत्रणा अधिक मजबूत होईल. ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, युनायटेड किंगडम (यूके) आणि न्यूझीलंड सारख्या अनेक विकसित देशांमध्ये बऱ्याच काळापासून अशा प्रकारच्या पॉलीमर नोटांचा यशस्वी वापर केला जात आहे.