वॉशिंग्टन: अंतराळ संशोधन आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात खळबळजनक आणि ऐतिहासिक ठरलेला एक मोठा टप्पा इलॉन मस्क यांच्या ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) कंपनीने पार केला आहे. मानवाच्या आगामी चंद्र आणि मंगळ मोहिमांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाणारे जगातील सर्वात महाकाय ‘स्टारशिप-सुपर हेवी’ (Starship-Super Heavy) रॉकेट आपल्या १४व्या चाचणी उड्डाणासाठी रविवारी (२८ सप्टेंबर २०२६) यशस्वी रीत्या अवकाशात झेपावले. या मोहिमेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे स्टारशिपच्या इतिहासात पहिल्यांदाच या महाकाय यानाने पृथ्वीच्या कक्षेत यशस्वी प्रवेश केला असून, सोबतच २६ स्टारलिंक व्ही-३ (Starlink V3) उपग्रहांचे यशस्वीपणे प्रक्षेपण करण्यात आले आहे. या ऐतिहासिक यशामुळे अंतराळ उद्योगात नवीन युगाची सुरुवात झाली आहे.
यापूर्वी पार पडलेल्या स्टारशिपच्या १३ चाचणी उड्डाणां मध्ये कंपनीला संमिश्र यश आले होते. काही चाचण्यां मध्ये रॉकेटने उत्तम उड्डाण केले, तर काही मोहिमा मध्ये तांत्रिक बिघाडामुळे उड्डाणा दरम्यानच यानाचा नाश झाल्याचे पाहायला मिळाले होते. मात्र, प्रत्येक अपयशातून आणि चाचणीतून मिळालेल्या अमूल्य माहितीच्या आधारे स्पेसएक्सच्या अभियंत्यांनी रॉकेटच्या डिझाइन, इंजिन आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानात महत्त्वपूर्ण सुधारणा केल्या. अखेर १४व्या चाचणीत (Flight 14) स्टारशिपला पृथ्वीभोवती ठरलेल्या कक्षेत नेण्याचे कठीण लक्ष्य यशस्वीपणे साध्य करण्यात आले. या मोहिमेत पहिल्या टप्प्यातील 'सुपर हेवी' बुस्टरने रॉकेटला प्रचंड वेगाने अवकाशात नेले, त्यानंतर स्टारशिपचा दुसरा टप्पा स्वतंत्रपणे पुढील प्रवासासाठी वेगळा झाला आणि कक्षीय प्रवासात दाखल झाला.
या मोहिमेचा केवळ कक्षेत प्रवेश करणे हाच उद्देश नव्हता, तर सोबत तब्बल २६ ‘स्टारलिंक व्ही-३’ हे आकाराने मोठे आणि अधिक प्रगत उपग्रह अंतराळात पाठवण्यात आले. स्पेस एक्सच्या आगामी ग्लोबल इंटरनेट नेटवर्कचा विस्तार करण्यासाठी हे उपग्रह अत्यंत कळीचे मानले जात आहेत. मोठ्या प्रमाणावर वजनी आणि आकाराने मोठे उपग्रह एकाच वेळी कक्षेत यशस्वीरीत्या सोडण्याच्या या क्षमतेमुळे भविष्यातील व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक मोहिमांचा मार्ग अत्यंत सुकर झाला आहे. स्टारशिप कक्षेत पोहोचल्या नंतर उपग्रह सोडण्याची ही जटिल प्रक्रिया अत्यंत नियोजन बद्ध पद्धतीने पार पाडण्यात आली.
स्पेसएक्सचे अंतिम आणि सर्वोच्च ध्येय केवळ पृथ्वीच्या कक्षेत उपग्रह पोहोचवणे नसून, चंद्रावर पुन्हा मानवाचे पाऊल ठेवणे आणि भविष्यात मंगळावर मानवी वस्ती व मोहिमा राबवणे हे आहे. या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि दूरगामी योजनां मध्ये ‘स्टारशिप’ला मुख्य केंद्रस्थानी ठेवण्यात आले आहे. त्यामुळे आजचे हे कक्षीय उड्डाण यशस्वी ठरणे हे भविष्यातील मङ्गल व चंद्र मोहिमांच्या दृष्टीने एक क्रांतिकारी पाऊल मानले जात आहे. स्टारशिपची प्रचंड वहन क्षमता, रॉकेट पूर्णपणे पुनर्वापर करण्याची (Reusable) नाविन्य पूर्ण संकल्पना आणि मोठ्या प्रमाणावर वजन वाहून नेण्याची ताकद ही स्पेसएक्सची सर्वात मोठी ताकद ठरत आहे. आगामी काळात नियमित, सुरक्षित कक्षीय उड्डाणे आणि दीर्घकालीन विश्वसनीयता सिद्ध करणे ही पुढील आव्हाने असली, तरी आजच्या या ऐतिहासिक झेपने अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षर नोंदवली आहेत.
